Radoszyce
51°04′28″N 20°15′18″E/51,074444 20,255000
| miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Kościół pw. św. Piotra i Pawła w Radoszycach | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Prawa miejskie |
1370-1870, 2018 | ||||
| Burmistrz |
Michał Pękala | ||||
| Powierzchnia |
17,1689 km² | ||||
| Populacja (2011) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna |
(+48) 41 | ||||
| Kod pocztowy |
26-230 | ||||
| Tablice rejestracyjne |
TKN | ||||
Położenie na mapie gminy Radoszyce  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu koneckiego  | |||||
| 51°04′28″N 20°15′18″E/51,074444 20,255000[2]
| |||||
| TERC (TERYT) |
2605044 | ||||
| SIMC |
0264986 | ||||
Urząd miejski ul. Żeromskiego 2826-230 Radoszyce | |||||
| Strona internetowa | |||||
Radoszyce – miasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie koneckim.
Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Radoszyce oraz parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła[3].
W latach 1975–1998 położone w województwie kieleckim. Należy do ziemi sandomierskej, będącej częścią historycznej Małopolski[4].
Nazwa miejscowości jest patronimiczno-dzierżawczą i najprawdopodobniej wywodzi się od imienia Rados lub Radosz, do którego należały okoliczne ziemie.
Historia
[edytuj | edytuj kod]W okresie poprzedzającym ukształtowanie się państwowości polskiej, osada leżała na pograniczu Małopolski i Wielkopolski. Dokładna data powstania Radoszyc nie jest znana, ale jak pisze S. Orgelbrand w Encyklopedii Powszechnej z 1884 r. "Radoszyce to osada bardzo starożytna"[5]. Po raz pierwszy Radoszyce są wymienione w 1364 roku w dokumencie biskupa Jarosława Bogorii[6]. Jan Długosz przypisywał założenie miasta Kazimierzowi Wielkiemu, jednak po raz pierwszy wójt Radoszyc jest wzmiankowany w 1400 roku, a więc w czasach panowania Władysława Jagiełły[6]. Najstarszy zapis poświadczający o długiej historii osady stanowi data opisowa fundacji kościoła, pierwotnie kaplicy myśliwskiej św. Huberta, „Ecclesia Haec Fundate Anno Domini Millesimo Quarto”[7]. Radoszyce były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[8]. Za czasów Długosza było tutaj 12 łanów miejskich oddających dziesięcinę prebendzie Jaszkowskiej, przy katedrze sandomierskiej. Łany wójtowskie oddawały dziesięcinę plebanowi w Opocznie.
W 1411 r. w Radoszycach zatrzymał się król Władysław Jagiełło, udający się na wyprawę przeciwko Krzyżakom, który obchodził tu święto Trzech Króli. W 1425 r. zatrzymał się tu ponownie jadąc z Wielkopolski na Ruś. W 1428 roku uzyskały prawo składu[9]. W 1428 r. król najprawdopodobniej przeniósł Radoszyce z prawa polskiego na prawo magdeburskie[6] i nadał miastu prawo do dwóch jarmarków: w poniedziałek po Narodzeniu N.P. i na św. Dorotę. W 1450 r. w Radoszycach zatrzymał się król Kazimierz Jagiellończyk, a przez pewien czas w Radoszycach przebywały też królewskie córki, prawdopodobnie chroniąc się przed zarazą (cholera). W 1456 r. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził przywileje nadane przez poprzedników, zwolnił mieszczan od wszelkich ceł w kraju i wydał pozwolenie na zakup soli w królewskich żupach. W XV w. odbywały się w Radoszycach roki sądowe grodzkie[10].
Według lustracji z 1564 r. miasto należało do starostwa chęcińskiego, a przyległe wsie Radoska i Grodzisko pełniły rolę jego przedmieść. Funkcjonowały dwa młyny, a w królewskim lesie znajdowało się 6 hut (5 czynnych).
W okresie potopu szwedzkiego stanowiły teren działań wojennych armii Rzeczypospolitej oraz sprzymierzonych armii najeźdźczych Szwecji i Siedmiogrodu[11]. W 1656 roku miasto zostało zajęte przez wojska szwedzkie. W czasie wojen wraz z oddziałami walczącymi z najeźdźcą przemaszerował przez Radoszyce król Jan Kazimierz[12], a w m.in. w obronie Krakowa brała udział sandomierska piechota łanowa, a więc mieszczanie i chłopi radoszyccy. Okres potopu przyniósł mieszkańcom ogromne koszty związane z pobytem najeźdźcy (Karol Gustaw m.in. przebywał w Radoszycach i stąd wydał rozkaz opanowania przez Szwedów przepraw przez Bug i Narew, a przybyłe mu na pomoc wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego przedłużyły ten proceder), jak i sprzymierzeńców Rzeczypospolitej. Do najważniejszych szkód należy zaliczyć upadek gospodarczy, rabunki, dewastacje pól, rekwizycję mienia, pustoszenie miasta oraz częściowe jego spalenie przez najeźdźcę. Z kolei przemarsz jednostek sojuszniczych Rzeczypospolitej (np. spieszących z odsieczą oddziałów tatarskich czy wojsk cesarza Leopolda) wiązał się z całkowitym splądrowaniem miasta. Pauperyzacji ludności towarzyszyły szybko rozprzestrzeniające się choroby, w tym tzw. morowe powietrze.
Po wojnach szwedzkich w mieście zaczęła osiedlać się ludność żydowska. Pomiędzy chrześcijanami a żydami dochodziło do konfliktów o podłożu ekonomicznym, związanych z przejmowaniem przez Żydów handlu i rzemiosła, a także dumpingu, czego konsekwencją była uchwała burmistrza i Rady Miasta z 1740 r. Rada pod karą 40 grzywien, a nawet konfiskaty majątku, zakazała wówczas sprzedaży i zastawu domów Żydom. W czasie wojny konfederackiej (1768-1774) starostwo radoszyckie stało się polem potyczek wojsk polskich, rosyjskich i pruskich.
W 1787 r. w Radoszycach przebywał król Stanisław August Poniatowski, który wracając z Krakowa zatrzymał się, by obejrzeć miejscowe fabryki żelazne piece i fryszerki. W 1788 r. król potwierdził dla Radoszyc prawo magdeburskie. Na sejmie z lat 1773–1775 Radoszyce wraz ze starostwem radzickim przekazano rodowi Małachowskich. W 1784 r. Radoszyce administracyjnie należące do powiatu chęcińskiego w województwie sandomierskim, nadal były własnością rodu Małachowskich, co potwierdza wpis w regestrze diecezji, w którym jako właściciel figuruje Małachowski, podkanclerzy koronny.
16 listopada 1794 r. w okolicach wsi Jakimowice nieopodal Radoszyc rozegrał się epilog polskiego powstania narodowego przeciw Rosji i Prusom tzw. insurekcji kościuszkowskiej. Wszystkie te wydarzenia sprawiły, że wiek XVIII należy uznać za upadek dotychczas zamożnego i dobrze prosperującego ośrodka hutniczo-rzemieślniczego. W wyniku III rozbioru Polski w 1795 r. miasto znalazło się pod zaborem austriackim. Po likwidacji Księstwa warszawskiego i powstaniu listopadowym miasto znalazło się w zaborze rosyjskim. W okresie powstania styczniowego mieszkańcy aktywnie manifestowali patriotyzm: chłopi nie płacili Imperium Carskiemu podatków, bojkotowano carskie zarządzenia, wyrabiano kosy dla powstańców[13] oraz aktywnie wspierano cywilną organizację powstańczą. 22 stycznia 1863 r. ludność wzięła udział w zrywie, za co dekretem carskim 13 stycznia 1870 Radoszyce utraciły prawa miejskie[14][15]. W 1921 roku ludność żydowska stanowiła w Radoszycach około 38% ogółu mieszkańców[16].
W 1939 roku Radoszyce zostały zbombardowane przez lotnictwo niemieckie[17], a miejscowość już 6 września została zajęta przez niemiecką jednostkę specjalną Einsatzkommando, a po 10 września przyłączona do dystryktu radomskiego Generalnej Guberni.
Podczas okupacji hitlerowskiej, 5 kwietnia 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców w rejonie ulic Kościuszki, Ogrodowej, Karola i Kościelnej[18]. Przebywało w nim około 4000 Żydów. W listopadzie 1942 zostali wywiezieni do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani[18][19].
2 września 1944 r. Niemcy spacyfikowali i spalili miejscowość. Do dziś nie ustalono dokładnych danych poległych w czasie potyczki mieszkańców, partyzantów oraz Niemców, a prezentowane w różnych opracowaniach dane znacznie się różnią[20].
1 stycznia 2018 Radoszyce restytuowano jako miasto[21].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła z I połowy XVII w., rozbudowany w 1846 r., wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.493 z 26.02.1957 i z 15.06.1967)[22]
- kolumna przydrożna wykonana w 1610 r., przeniesiona obecnie na teren cmentarza parafialnego
- ruiny zamku w Radoszycach zbudowanego przez Władysława Jagiełłę, który był w nim 14 razy (ocalały fragment nazywany jest "Winiarnią")[23]. Obecnie ma wymiary 6,5x10,75 m i jest tylko zachodnią częścią dawnego Domu Zamkowego, który dawniej miał długość 32,5 metra. Lico muru ozdobione jest gotycką zendrówką[23].
- lamus dworski z około 1600 roku, murowany z kamienia o wymiarach 6,8 m, zachowana renesansowa kamieniarka, dwa piaskowcowe ościeża i piaskowcowe obramienia obu okien[23]. Budynek od lat 70. XX wieku jest połączony z magazynem. Lamus renesansowy znajduje się obok budynku dworskiego pod adresem Spółdzielcza 34.
- budynek dworski z przełomu XIX i XX wieku
- cmentarz parafialny
- cmentarz żydowski
- Kapliczka św. Barbary z 1929 roku, ul. Piotrkowska 23
Sport
[edytuj | edytuj kod]W Radoszycach działa klub piłki nożnej GKS Partyzant Radoszyce[24] założony w 1947 r. W 2008 r. drużyna przygotowywana przez trenera Jarosława Komisarskiego po raz pierwszy wywalczyła awans do IV ligi. Największym sukcesem klubu był awans do III ligi w sezonie 2013/2014.
Zalew Radoszyce (Antoniów)
[edytuj | edytuj kod]Zalew Antoniów powstał w dolinie rzeki Plebanki w 2019 roku. Jego nazwa pochodzi od czynnej w tym miejscu pod koniec XVIII w. huty, a znajduje się pomiędzy Radoszycami a Grodziskiem. Zalew ma 23 ha lustra wody, 3,5 km ścieżki pieszo-rowerowej wokół i dwie piaszczyste plaże. Maksymalna głębokość zalewu to 3,6 m, a średnio wynosi ona około 1,8 m. Jego objętość to około 500 tys. metrów sześciennych. Zalew pełni funkcję nie tylko turystyczną, ale również retencyjną, co w dobie katastrofy klimatycznej nie pozostaje bez znaczenia[25].
Ludzie związani z Radoszycami
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Fragment zabudowy rynku -
Fragment zabudowy rynku -
Prezbiterium kościoła
_(3).jpg?lang=pl)
_(1).jpg?lang=pl)
_(9).jpg?lang=pl)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 - Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31 III 2011 r.. [dostęp 2017-04-08].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 114096.
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Stanisław Koszutski: Nasze miasta a samorząd. Życie miast w Królestwie Polskiem i reforma samorządowa. E. Wende i Spółka, Warszawa 1915, s. 76.
- ↑ Olgebrand, Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, 1933.
- ↑ a b c https://zabytek.pl/pl/obiekty/dwor-335388/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_A_26_EA.151147/2
- ↑ J. Wiśniewski, Dekanat Konecki, s. 430, 1913.
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
- ↑ Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 136.
- ↑ M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
- ↑ Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc t.1 s. 448, 2011.
- ↑ Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc, t.1, 2011.
- ↑ K. Gronikowski, Robotnicy zagłębia staropolskiego i dąbrowskiego w powstaniu styczniowym, Przegląd Historyczny t. LIX, z. 1 s. 30, 1968.
- ↑ Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc t.1, s.620, 2011.
- ↑ Postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 419)
- ↑ Demografia | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2025-01-07].
- ↑ Radoszyce – akcja „Reinhardt” - Akcja "Reinhardt" - Teatr NN [online], teatrnn.pl [dostęp 2025-01-07].
- ↑ a b Radoszyce – akcja „Reinhardt” - Akcja "Reinhardt" - Teatr NN [online], teatrnn.pl [dostęp 2025-01-07].
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 285.
- ↑ S. Staciwa, Dzieje Radoszyc, t.2, s. 430-492, 2011.
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2017 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedzib władz niektórych gmin, cyt. Z dniem 1 stycznia 2018 r. nadaje się status miasta miejscowościom: [...] Radoszyce – w gminie Radoszyce, w powiecie koneckim, w województwie świętokrzyskim (Dz.U. z 2017 r. poz. 1427)
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2025, s. 34 [dostęp 2015-11-17].
- ↑ a b c Dariusz Kalina, Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego, Kielce: Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2005, ISBN 978-83-921638-1-7 [dostęp 2025-01-06].
- ↑ start [online], GKS Partyzant Radoszyce [dostęp 2019-01-03] (ang.).
- ↑ Zalew Antoniów, Radoszyce, Grodzisko. Zbiornik wodny w województwie świętokrzyskim. [online], Zalew Antoniów - Twój Raj nad Wodą w Grodzisku k. Radoszyc! [dostęp 2025-11-10].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Radoszyce, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IX: Pożajście – Ruksze, Warszawa 1888, s. 440.
- Radoszyce 1, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 534.
- Czaykowski Franciszek- Regestr Diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784. Warszawa 2006.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oficjalna strona Gminy Radoszyce
- Kuropatwa ... parafia Radoszyce, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 931.
- Archiwalne zdjęcia związane z miejscowością w bibliotece Polona
| Miasta |
|
|---|
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Kolonie | |
| Osady leśne | |
| Część miasta |
|
| Części wsi |
|
| Przysiółki wsi | |
| Część kolonii |
